Nowy Gipsoryt

0 min read February 8, 2015

Gipsoryt jest techniką graficzną druku wypukłego. Technika ta polega na utworzeniu matrycy gipsowej a następnie odbitki graficznej. Ze względu na kruchość materiału, gipsoryt drukujemy ręcznie przy użyciu kości bądź wałka, bez użycia prasy drukarskiej. Pierwsze zastosowanie gipsu w grafice warsztatowej zostało opisane przez XIX wiecznego grafika Maxime Lalanne. Opisał on metodę druku próbnego z płyt wklęsłodrukowych bez użycia prasy i papieru – Plaster of Paris. Metoda ta polega na tym, iż na gotową matrycę cynkową bądź miedzianą nadaję się farbę drukarską a następnie płytę zalewa się gipsem, który po związaniu całkowicie absorbuje farbę drukarską. Stanley William Hayter zainteresował się na nowo techniką gipsorytu w latach 30. XX wieku w swoim paryskim studiu graficznym Atelier 17. Jako pierwszy wykonywał druk wielobarwny z jednej matrycy. Samą technikę gipsorytu dzielimy na gipsoryt negatywowy (gipsoryt), gipsoryt pozytywowy oraz gipsoryt trawiony.

Przygotowania zaczynamy od ustalenia formatu płyty – bowiem wielkość decyduje o grubości płyty oraz ilości gipsu potrzebnej do wykonania odlewu. Za standard przyjmijmy płytę o wymiarach 100 x 70 cm. Dla takiego wymiaru minimalna grubość płyty to 3 do 5 cm. Przy mniejszych formatach grubość może oscylować wokół 3 cm. Przy wykonywaniu odlewu płyty gipsowej ważną rolę odgrywa jej wewnętrzne zbrojenie. Przy dużych płytach powinno stosować się ok. 3 – 4 warstw juty w celu umocnienia płyty i ewentualnej asekuracji na wypadek jej pęknięcia.

Prostokątny kształt płyty uzyskamy przy użyciu drewnianej formy. Forma może składać się z 4 zbitych ze sobą listew drewnianych grubości ok. 10 mm. W celu uzyskania gładkiej powierzchni płyty gipsowej należy użyć szyby bądź płyty pleksiglas, która powinna być większa od formatu drewnianej ramy.

Przed przystąpieniem do odlewania płyty należy delikatnie natłuścić pleksiglas oraz wewnętrzne boki drewnianej ramy za pomocą oleju lnianego, aby umożliwić oddzielenie związanego gipsu od podłoża. Dolną krawędź drewnianej formy należy uszczelnić za pomocą gliny, aby gips nie wydostawał się na zewnątrz.

Jak mieszamy gips?

Do wykonania odlewu posłużymy się gipsem ceramicznym. Do wykonania tak dużej płyty minimalna ilość gipsu to około 30 – 40 kg. Gips rozrabiamy w plastikowym wiadrze. Proporcje wody do gipsu wynoszą 2:1 – na 6l wody przypada 12kg gipsu. Gips delikatnie wsypujemy do zimnej wody (wysoka temperatura niebezpiecznie przyspiesza proces wiązania). Wykonujemy to aż do momentu, kiedy gips przestanie tonąć w wodzie. Na końcu czekamy aż woda nabierze ciemnoszarego koloru i mieszamy do chwili aż mieszanina zacznie przyjmować konsystencję gęstej śmietany.

Gips wylewamy partiami do formy. Pierwsza warstwa gipsu powinna mieć około 4 – 6 mm. Na tę warstwę nakładamy pierwszy kawałek juty rozprowadzając go równomiernie za pomocą dłoni – od razu na nią wylewamy kolejną warstwę gipsu o grubości nie większej niż 8-10 mm. Wylewany w ten sposób gips oddzielamy następnymi arkuszami juty. Ostatnią warstwę wyrównujemy za pomocą deski, którą umieszczamy na drewnianej formie – następnie przesuwając zdejmujemy nadmiar gipsu. Tą czynność wykonujemy dopóki gips nie zacznie wiązać. Jest to ważny moment, ponieważ wypychany nadmiar wody z gipsu często wybrzusza twardniejący gips, co wiąże się z późniejszymi problemami przy pracy nad matrycą.

Czas wiązania gipsu to około 40 – 60 minut. Płytę najlepiej zdjąć nie wcześniej niż po 2 godzinach. Najlepszym rozwiązaniem jest suszenie płyt na płasko – taka płyta ułożona na drewnianych klockach będzie mieć zapewnioną dobrą cyrkulację powietrza, niezbędną do szybkiego wyschnięcia płyty.

Czas schnięcia płyty to około 14 dni. Po tym czasie nadaje się do pracy.

Przenosimy projekt

Do przeniesienia projektu na powierzchnię płyty gipsowej zazwyczaj używamy wydruku ksero. Nasączając szmatkę nitrem lub acetonem pocieramy tył wydruku, aby rozpuszczalnik przeszedł na drugą stronę rozpuszczając toner wydruku. Ten sposób sprawdza się, ponieważ duża higroskopijność płyty powoduje natychmiastowe wchłonięcie nadmiaru rozpuszczalnika chroniąc projekt przed jego rozlaniem jak to niekiedy ma się w przypadku przedruków na linoleum. Projekt można również przenieść przy użyciu kalki technicznej bądź mechanicznej.

Faeton, czyli tuż po zmartwychwstaniu gotowa matryca gipsorytnicza

Po przeniesieniu projektu możemy zacząć pracę. Taką płytę można również pokryć cienką warstwą rozpuszczonej kalafonii sosnowej w denaturacie. Powierzchnia będzie mniej się kruszyć, linia będzie ostrzejsza, lecz twardsza powierzchnia będzie wymagać więcej wysiłku przy wykonywaniu rytu. Niezabezpieczony wcześniej gips również znakomicie nadaje się do pracy. Linia jest bardziej miękka, lecz praca jest o wiele swobodniejsza. Gips można miejscowo zwilżać za pomocą wody, aby ten był jeszcze bardziej plastyczny.

Po skończonej pracy nad matrycą należy przejść do jej utwardzenia. Używamy do tego już wcześniej wspomnianej kalafonii sosnowej. Do utwardzenia płyty gipsowej o wymiarach 100 x 70 x 3 cm należy użyć ok. 10 litrów denaturatu i 1 kg kalafonii sosnowej. Kalafonię kruszymy za pomocą moździerza bądź młotka a następnie wsypujemy do kanistra z denaturatem. Pierwsze warstwy roztworu nakładamy za pomocą miękkiego pędzla na wierzchnią stronę płyty. Pozostałą ilość wylewamy na drugą stronę. Nasączenie płyty od spodniej strony zminimalizuje kontakt cieczy z rytem i ewentualnym jego rozpuszczeniem. Głównie kierujemy się zasadą nasączania płyty dopóki ta przestanie wchłaniać. Płyta gipsowa odlana z rzadszego gipsu będzie potrzebowała większej ilości utwardzacza.

Czas schnięcia płyty to około 14 dni. Ważne jest, aby płyta całkowicie wyschła, ponieważ najmniejsza ilość wilgoci spowoduje, iż płyta będzie odpychać farbę od powierzchni. Gdy mamy pewność, iż z płyty odparował całkowicie alkohol (co poznamy po braku charakterystycznego dla niego zapachu), możemy przystąpić do prób.

Przykład niekontrolowanego procesu trawienia gipsu.

Na szybie należy rozwałkować cienką warstwę farby offsetowej. Nakładamy wiele razy cienkie warstwy farby na matrycę. Musimy się stale upewniać się, czy jej ilość jest odpowiednia, ponieważ nawet niewielki jej nadmiar może zalać drobne punkty rytu. Do druku używamy papieru bawełnianego do grafiki artystycznej. Odbitkę wykonujemy za pomocą profilowanej kości lub wałka fotograficznego, którymi dociskamy papier do matrycy, aby zdjąć z niej farbę. Pierwszą warstwę zdrókowujemy, robiąc odbitkę próbną. Farbę pozostawiamy do wyschnięcia. Farba drukarska rozpuszcza kalafonię i łączy się z nią, czyniąc rysunek mocniejszym i odporniejszym na proces druku. Przed ostatecznym nakładem dokonujemy wiele retuszy zostawiając zawsze cienką warstwę farby do wyschnięcia. Po około 3 – 4 stanach wykonujemy nakład.

Po skończonym druku płytę możemy wyczyścić za pomocą benzyny ekstrakcyjnej bądź nafty. Trzeba pamiętać o tym, że każda pozostawiona warstwa farby lekko pogrubia rysunek na płycie. Kontrolując wszystkie te procesy możemy z łatwością podporządkować sobie technikę gipsorytu wedle własnych założeń artystycznych.

Przykład Plaster-of-Paris na próbniku akwatinty

Jaki nakład?

Zawsze zastanawiamy się nad ilością druków z takiej płyty. Nigdy nie testowaliśmy jej absolutnej wytrzymałości, ale często nakłady z drukami próbnymi sięgają od 20 do 30 druków, które cechują się powtarzalnością. Myślę, że można by wykonać i 100 takich odbitek, jeśli płyta została poprawnie przygotowana. Najważniejszym czynnikiem sukcesu w tej technice jest cierpliwość i pokora.